بیماری سلیاک چیست | علائم، علل، تشخیص و درمان

بیماری سلیاک یکی از شایع ترین بیماری های خودایمنی گوارشی است که با وجود شیوع نسبتا بالا، در بسیاری از افراد سال ها بدون تشخیص باقی می ماند. این بیماری با مصرف گلوتن، پروتئینی که در گندم، جو و چاودار وجود دارد، در افراد مستعد از نظر ژنتیکی فعال می شود و می تواند به روده باریک آسیب برساند. علائم سلیاک از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوت است؛ برخی افراد با اسهال و کاهش وزن شدید مراجعه می کنند و برخی دیگر تنها با خستگی مزمن یا کم خونی مواجه هستند.

افراد مبتلا به سلیاک در صورت کنترل نکردن بیماری، ممکن است با مشکلات گوارشی مانند یبوست یا اسهال مزمن مواجه شوند که هر دو می‌توانند خطر ابتلا به بیماری‌های نشیمنگاهی را افزایش دهند. اگر علائمی مانند خونریزی، درد یا بیرون‌زدگی هنگام دفع را تجربه می‌کنید، بهتر است با روش‌های نوین درمان قطعی بواسیر، آشنا شوید.

بیماری سلیاک چیست؟

سلیاک یک اختلال مزمن گوارشی و خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی بدن به اشتباه به گلوتن به عنوان یک تهدید واکنش نشان می دهد. این واکنش ایمنی به جای اینکه گلوتن را از بین ببرد، به بافت روده باریک حمله می کند و پرزهای جذب کننده مواد غذایی را تخریب می کند. نتیجه این آسیب، کاهش توانایی بدن در جذب ویتامین ها، مواد معدنی و سایر مواد مغذی ضروری است.

گلوتن ترکیبی پروتئینی است که در غلاتی مانند گندم، جو، چاودار و فرآورده های آن ها نظیر نان، پاستا، بیسکویت و بسیاری از غذاهای فرآوری شده یافت می شود. برای اکثر افراد، گلوتن هیچ مشکلی ایجاد نمی کند و به راحتی هضم می شود. اما در فردی که از نظر ژنتیکی مستعد سلیاک است، بخشی از گلوتن به نام گلیادین توسط سیستم ایمنی به عنوان خطر شناسایی می شود. همین شناسایی اشتباه، زنجیره ای از واکنش های التهابی را در روده آغاز می کند که تنها با حذف کامل گلوتن از رژیم غذایی متوقف می شود. پس درواقع مکانیزم این بیماری هیچ شباهتی به آلرژی های غذایی ندارد.

بر اساس گزارش Mayo Clinic :

سلیاک بیماری ای گوارشی است که در آن گلوتن موجود در غذا به روده باریک آسیب می زند و جذب مواد مغذی را با مشکل مواجه می کند. طبق برآوردهای منتشر شده در نشریات علمی، این بیماری تقریبا یک درصد از جمعیت عمومی جهان را درگیر می کند، هرچند بخش بزرگی از این افراد هنوز تشخیص داده نشده اند. 

 آیا سلیاک بیماری خودایمنی است؟

بله، سلیاک در دسته بیماری های خودایمنی قرار می گیرد، به این معنی که سیستم دفاعی بدن علیه بافت های سالم خود فرد وارد عمل می شود. در افراد مبتلا، تماس با گلوتن باعث تولید آنتی بادی هایی مانند آنتی بادی ضد ترانس گلوتامیناز بافتی می شود. این آنتی بادی ها به جای مقابله با یک عامل بیگانه واقعی، به سلول های پوشاننده روده باریک حمله می کنند و التهاب روده مزمن ایجاد می کنند. همین التهاب مداوم است که در طول زمان باعث تخریب پرزهای روده و کاهش سطح جذب می شود.

سلیاک از چی میاد؟

علت دقیق ایجاد سلیاک هنوز به طور کامل شناخته نشده است، اما پژوهشگران آن را حاصل ترکیبی از عوامل ژنتیکی، ایمنی و محیطی می دانند. داشتن ژن های خاص به تنهایی برای بروز بیماری کافی نیست؛ معمولا یک عامل محرک محیطی مانند عفونت گوارشی، جراحی، بارداری، زایمان یا استرس شدید جسمی لازم است تا بیماری در فردی که زمینه ژنتیکی دارد فعال شود. به همین دلیل ممکن است فردی سال ها گلوتن مصرف کرده باشد بدون آنکه علامتی داشته باشد و ناگهان در یک برهه خاص از زندگی علائم بیماری ظاهر شود.

آیا سلیاک ارثی است؟

یکی از مهم ترین عوامل خطر سلیاک، سابقه خانوادگی است. تقریبا تمام افراد مبتلا به سلیاک، حداقل یکی از دو ژن HLA-DQ2 یا HLA-DQ8 را دارند. با این حال داشتن این ژن ها به تنهایی به معنای ابتلای قطعی نیست، چون بخش قابل توجهی از جمعیت عمومی نیز حامل همین ژن ها هستند بدون آنکه هرگز به سلیاک مبتلا شوند.

بر اساس اطلاعات بنیاد بیماری سلیاک Celiac Disease Foundation :

اگر یکی از بستگان درجه یک مانند پدر، مادر، خواهر یا برادر فرد مبتلا، ژنوتیپ مشابهی داشته باشد، احتمال ابتلای او تا حدود چهل درصد برآورد می شود. حتی زمانی که ژنوتیپ دقیق مشخص نیست، این احتمال در بستگان درجه یک همچنان بین هفت تا بیست درصد گزارش شده است.

نسبت با فرد مبتلا	احتمال تقریبی ابتلا
بستگان درجه یک با ژنوتیپ مشابه	تا حدود ۴۰ درصد
بستگان درجه یک با ژنوتیپ نامشخص	حدود ۷ تا ۲۰ درصد
جمعیت عمومی بدون سابقه خانوادگی	حدود ۱ درصد

آیا بیماری سلیاک خطرناک است؟

سلیاک به خودی خود یک بیماری تهدید کننده حیات در کوتاه مدت نیست، اما اگر تشخیص داده نشود یا مدیریت نشود، می تواند در بلندمدت عوارض جدی به همراه داشته باشد. آسیب مداوم به روده باریک باعث می شود بدن نتواند آهن، کلسیم، ویتامین D، فولات و سایر مواد مغذی را به اندازه کافی جذب کند. همین موضوع زمینه ساز طیف وسیعی از مشکلات می شود، از جمله:

• کم خونی و کمبود ویتامین ها
• پوکی استخوان به دلیل کاهش جذب کلسیم
• ناباروری و اختلال در چرخه قاعدگی
• مشکلات عصبی مانند بی حسی یا اختلال در تعادل
• افزایش خطر برخی سرطان های نادر روده در صورت عدم رعایت رژیم برای سال های طولانی

نکته دلگرم کننده این است که در بیشتر مواردی که بیماری زودتر تشخیص داده شود و فرد رژیم غذایی بدون گلوتن را به طور جدی رعایت کند، بخش عمده این خطرها به میزان قابل توجهی کاهش می یابد و روده در طول زمان بهبود پیدا می کند.

علائم بیماری سلیاک در بزرگسالان

علائم سلیاک در بزرگسالان طیف بسیار گسترده ای دارد و همین موضوع یکی از دلایل اصلی تاخیر در تشخیص این بیماری است. بخشی از علائم مستقیما به دستگاه گوارش مربوط می شود و بخش دیگری خارج از روده و در سایر اندام های بدن بروز می کند.

دسته علائم	نمونه ها
گوارشی	اسهال مزمن، نفخ، درد و کرامپ شکمی، یبوست در برخی افراد، کاهش وزن بدون دلیل مشخص
عمومی و خارج از گوارش	خستگی مزمن، کم خونی، سردرد، درد مفاصل، ضعف عمومی
پوستی و دهانی	جوش های خارش دار پوستی، آفت های مکرر دهانی، خشکی و آسیب مینای دندان
روانی و عصبی	اضطراب، افسردگی خفیف، مه مغزی، بی حسی یا گزگز در دست و پا

لازم به ذکر است که وجود این علائم به تنهایی دلیلی برای تشخیص قطعی سلیاک نیست، چون بسیاری از این نشانه ها در بیماری های دیگر مانند سندرم روده تحریک پذیر نیز دیده می شود. تشخیص نهایی همیشه باید بر اساس آزمایش های تخصصی انجام شود، نه فقط بر پایه علائم ظاهری.

علائم بیماری سلیاک خفیف

در بسیاری از بیماران، سلیاک با علائم خفیف و مبهم شروع می شود که به راحتی نادیده گرفته می شود. نفخ گاه به گاه، خستگی ای که با استراحت هم برطرف نمی شود، یا کم خونی ای که علت آن مشخص نیست، می تواند تنها نشانه های اولیه باشد. این نوع علائم خفیف اغلب با گذشت زمان و در صورت ادامه مصرف گلوتن، تشدید می شود. به همین دلیل توصیه می شود افرادی که سابقه خانوادگی سلیاک دارند یا با علائم گوارشی مبهم و مکرر مواجه هستند، حتی در صورت خفیف بودن علائم، موضوع را با پزشک خود در میان بگذارند.

سلیاک پنهان

به گروهی از بیماران که آسیب روده ای مشخصی دارند اما تقریبا هیچ علامت قابل توجهی احساس نمی کنند، سلیاک پنهان یا بدون علامت گفته می شود. این افراد معمولا از طریق آزمایش های غربالگری یا به صورت اتفاقی در جریان بررسی سایر مشکلات شناسایی می شوند. سلیاک پنهان بیشتر در گروه های پرخطر مانند بستگان درجه یک بیماران سلیاک، افراد مبتلا به دیابت نوع یک، بیماری های خودایمنی تیروئید یا سندرم داون دیده می شود.

نکته مهم این است که نبود علامت به معنای بی خطر بودن بیماری نیست؛ حتی در نبود علائم آشکار، آسیب روده ای همچنان در حال پیشرفت است و همین موضوع اهمیت غربالگری در گروه های پرخطر را نشان می دهد.

سلیاک پوستی

یکی از تظاهرات کمتر شناخته شده سلیاک، درگیری پوستی است که به آن درماتیت هرپتی فرم گفته می شود. این عارضه با ظاهر شدن جوش ها و تاول های کوچک و بسیار خارش دار، معمولا در نواحی آرنج، زانو، باسن و پوست سر، مشخص می شود. علت این درگیری، رسوب نوعی آنتی بادی به نام IgA در لایه های پوست در واکنش به مصرف گلوتن است.

• محل شایع بروز: آرنج، زانو، باسن، پوست سر، پشت
• ویژگی ضایعات: خارش شدید همراه با تاول های کوچک
• روش تشخیص: نمونه برداری پوستی
• روش مدیریت: رژیم غذایی بدون گلوتن و در برخی موارد داروی داپسون تحت نظر پزشک برای کنترل سریع تر خارش

معمولا با رعایت کامل رژیم بدون گلوتن، ضایعات پوستی به مرور بهبود می یابد، هرچند این روند می تواند ماه ها طول بکشد.

رنگ مدفوع در بیماری سلیاک

از آنجا که آسیب روده ای در سلیاک باعث اختلال در جذب چربی می شود، مدفوع در برخی بیماران حالت روشن، کم رنگ، چرب و بدبو پیدا می کند و ممکن است روی سطح آب شناور بماند. این حالت که به آن استئاتوره گفته می شود، نشانه ای از دفع نشدن کامل چربی های غذایی است.

برخی بیماران نیز به جای اسهال، با یبوست یا نوسان بین اسهال و یبوست مواجه هستند. با این وجود، تغییر رنگ مدفوع می تواند دلایل متعدد دیگری هم داشته باشد و به تنهایی برای تشخیص سلیاک کافی نیست؛ در صورت مشاهده تغییرات مداوم، بهتر است این موضوع با پزشک بررسی شود.

سلیاک چگونه تشخیص داده می شود؟

تشخیص سلیاک معمولا طی چند مرحله انجام می شود و نکته مهم این است که بیمار تا پیش از انجام کامل آزمایش ها نباید گلوتن را از رژیم غذایی خود حذف کند، چون این کار می تواند نتیجه آزمایش ها را کاذب منفی نشان دهد و روند تشخیص را با مشکل مواجه کند.

مرحله تشخیص	توضیح
آزمایش خون	بررسی آنتی بادی هایی مانند آنتی بادی ضد ترانس گلوتامیناز بافتی و سطح IgA کلی
آزمایش ژنتیک	بررسی وجود ژن های HLA-DQ2 و HLA-DQ8، بیشتر برای رد قطعی بیماری کاربرد دارد
آندوسکوپی و نمونه برداری	استاندارد طلایی تشخیص؛ بررسی مستقیم آسیب پرزهای روده باریک از طریق نمونه برداری
ارزیابی پاسخ به رژیم	بهبود علائم و نتایج آزمایش پس از شروع رژیم بدون گلوتن، تاییدی بر تشخیص است

در بسیاری از موارد، پزشک ابتدا آزمایش خون را درخواست می کند و در صورت مثبت بودن یا وجود شک بالینی قوی، برای تایید نهایی، آندوسکوپی و نمونه برداری از روده باریک انجام می شود. ترکیب این روش ها معمولا دقت تشخیص را به میزان قابل توجهی افزایش می دهد.

درمان بیماری سلیاک

اصلی ترین و اثبات شده ترین روش درمان سلیاک، رعایت مادام العمر رژیم غذایی کاملا بدون گلوتن است. حذف کامل گندم، جو، چاودار و هرگونه فرآورده حاوی این غلات، معمولا در عرض چند هفته باعث بهبود علائم می شود، هرچند ترمیم کامل پرزهای روده ممکن است ماه ها تا چند سال طول بکشد. همکاری با متخصص تغذیه برای طراحی یک رژیم غذایی متعادل و پیشگیری از کمبودهای تغذیه ای، نقش مهمی در موفقیت درمان دارد.

آیا سلیاک قابل درمان است؟

در حال حاضر هیچ دارویی که بتواند به تنهایی سلیاک را ریشه کن کند وجود ندارد و رژیم غذایی بدون گلوتن همچنان تنها روش موثر شناخته شده است. با این حال، سلیاک بیماری ای است که به خوبی قابل مدیریت است. بسیاری از بیماران با رعایت جدی رژیم غذایی، ظرف چند هفته بهبود چشمگیر علائم را تجربه می کنند و روده آن ها در طول زمان ترمیم می شود. به بیان دیگر، سلیاک را بیشتر باید بیماری قابل کنترل دانست تا بیماری ای که با یک دوره درمانی کوتاه مدت به طور کامل از بین می رود.

اسم قرص های درمان سلیاک

برخلاف تصور رایج، هیچ قرص یا داروی تایید شده ای برای درمان قطعی سلیاک وجود ندارد و نباید به دنبال جایگزینی دارویی برای رژیم غذایی بدون گلوتن بود. با این وجود، پزشک ممکن است در شرایط خاص، داروها یا مکمل هایی را برای کنترل عوارض یا کمک به روند بهبود تجویز کند.

دسته دارو یا مکمل	کاربرد
مکمل های تغذیه ای (آهن، کلسیم، ویتامین D، فولات، ویتامین B12)	جبران کمبودهای ناشی از سوءجذب روده
کورتیکواستروئیدها	در موارد سلیاک مقاوم به رژیم غذایی و التهاب شدید روده، تحت نظر پزشک متخصص
داروهای سرکوب کننده ایمنی	تنها در موارد نادر و مقاوم سلیاک، با تجویز و پیگیری دقیق پزشکی
آنزیم های کمک هضم گلوتن	هنوز در مرحله تحقیقاتی هستند و جایگزین رژیم غذایی محسوب نمی شوند

نکته مهم این است که هیچ یک از موارد بالا نباید بدون تجویز و نظارت پزشک مصرف شود و هیچ کدام جایگزین حذف کامل گلوتن از رژیم غذایی نیستند. تصمیم گیری درباره نیاز به هر یک از این داروها یا مکمل ها باید بر اساس آزمایش ها و ارزیابی پزشک معالج انجام شود.

 به گفته پزشکان متخصص گوارش، شایع ترین اشتباهی که بیماران قبل از تشخیص قطعی مرتکب می شوند، حذف زودهنگام گلوتن از رژیم غذایی است. این کار هرچند از سر دلسوزی برای بدن انجام می شود، اما می تواند نتیجه آزمایش های تشخیصی را مخدوش کند و روند رسیدن به تشخیص درست را ماه ها به تعویق بیندازد. توصیه پزشکان این است که تا پیش از انجام کامل آزمایش های لازم و مشورت با پزشک، گلوتن همچنان در رژیم غذایی حفظ شود، حتی اگر فرد با علائم گوارشی آزاردهنده ای دست و پنجه نرم می کند.

طول عمر بیماران سلیاک

یکی از نگرانی های رایج بیماران تازه تشخیص داده شده این است که آیا سلیاک بر طول عمر آن ها تاثیر می گذارد یا نه. بر اساس چندین مطالعه بلندمدت که بیماران سلیاک را برای سال های طولانی پیگیری کرده اند، افرادی که رژیم غذایی بدون گلوتن را به طور جدی و مداوم رعایت می کنند، معمولا طول عمری مشابه جمعیت عمومی دارند.

برخی پژوهش ها نشان داده اند که در سال های ابتدایی پس از تشخیص، خطر برخی عوارض مانند بیماری های قلبی عروقی یا انواع نادری از سرطان های گوارشی اندکی افزایش می یابد، اما این خطر با گذشت سه تا پنج سال از رعایت مستمر رژیم غذایی، به سطح نزدیک به جمعیت عمومی کاهش پیدا می کند. در مقابل، تاخیر در تشخیص یا عدم پایبندی به رژیم غذایی، احتمال بروز عوارض بلندمدت و در نتیجه تاثیر منفی بر کیفیت و طول عمر را افزایش می دهد.

به طور خلاصه، سلیاک به خودی خود بیماری ای نیست که طول عمر را کوتاه کند؛ آنچه اهمیت اساسی دارد، تشخیص به موقع و پایبندی مستمر به رژیم غذایی بدون گلوتن در طول زندگی است.

جمع بندی

بیماری سلیاک یک اختلال خودایمنی گوارشی است که با مصرف گلوتن در افراد مستعد فعال می شود و می تواند طیف گسترده ای از علائم گوارشی و غیر گوارشی ایجاد کند. اگرچه هیچ داروی قطعی برای درمان این بیماری وجود ندارد، رعایت دقیق و مستمر رژیم غذایی بدون گلوتن به بیشتر بیماران کمک می کند تا زندگی سالم و طبیعی داشته باشند.

سوالات متداول

بیماری سلیاک چیست؟ سلیاک یک بیماری خودایمنی گوارشی است که در آن مصرف گلوتن باعث آسیب به روده باریک و اختلال در جذب مواد مغذی می شود. تنها راه مدیریت آن، حذف کامل و همیشگی گلوتن از رژیم غذایی است.

آیا بیماری سلیاک خطرناک است؟ در صورت تشخیص به موقع و رعایت رژیم بدون گلوتن، سلیاک معمولا بیماری خطرناکی نیست. اما اگر تشخیص داده نشود یا مدیریت نشود، می تواند به مرور زمان باعث کم خونی، پوکی استخوان و سایر عوارض جدی شود.

علائم بیماری سلیاک در بزرگسالان چیست؟ شایع ترین علائم شامل اسهال یا یبوست مزمن، نفخ، کاهش وزن، خستگی، کم خونی و در برخی موارد جوش های پوستی خارش دار است. شدت و نوع علائم در افراد مختلف بسیار متفاوت است.

آیا سلیاک ارثی است؟ بله، سلیاک زمینه ژنتیکی قوی دارد. اگر یکی از بستگان درجه یک فرد به سلیاک مبتلا باشد، احتمال ابتلای فرد می تواند تا حدود چهل درصد افزایش یابد.

آیا سلیاک قابل درمان است؟ در حال حاضر دارویی برای درمان قطعی سلیاک وجود ندارد، اما با رعایت دقیق رژیم بدون گلوتن، بیماری به خوبی قابل کنترل است و بیشتر بیماران زندگی سالمی خواهند داشت.

اسم قرص درمان سلیاک چیست؟ هیچ قرص تایید شده ای برای درمان قطعی سلیاک وجود ندارد. پزشک ممکن است فقط برای جبران کمبودهای تغذیه ای یا کنترل عوارض خاص، مکمل یا دارو تجویز کند.

رنگ مدفوع در بیماری سلیاک چگونه است؟ به دلیل اختلال در جذب چربی، مدفوع ممکن است روشن، چرب، بدبو و شناور روی آب باشد. این تغییر همیشه به معنای سلیاک نیست و باید توسط پزشک بررسی شود.

سلیاک پنهان یعنی چه؟ سلیاک پنهان به شکلی از بیماری گفته می شود که آسیب روده ای وجود دارد اما فرد علامت آشکاری ندارد. این افراد معمولا با آزمایش های غربالگری شناسایی می شوند.