زخم مقعدی یا شقاق (فیشر) چیست و چگونه درمان می شود؟

اگر هنگام دفع مدفوع درد شدیدی را تجربه می‌کنید یا پس از اجابت مزاج متوجه خون روی دستمال توالت می‌شوید، ممکن است به زخم مقعدی یا شقاق مقعدی مبتلا شده باشید. این بیماری یکی از شایع‌ترین مشکلات ناحیه نشیمنگاه است که افراد در هر سنی را درگیر می‌کند و در صورت عدم درمان می‌تواند به یک مشکل مزمن و آزاردهنده تبدیل شود.

بسیاری از بیماران تصور می‌کنند درد و خونریزی مقعدی همیشه نشانه بواسیر است؛ در حالی که در بسیاری از موارد علت اصلی، ایجاد یک ترک یا زخم کوچک در دیواره کانال مقعد است. خوشبختانه با تشخیص به‌موقع و انتخاب روش درمانی مناسب، اکثر موارد زخم مقعدی به خوبی درمان می‌شوند. بهترین روش درمان شقاق مقعدی با لیزر است زیرا در کوتاه ترین زمان انجام می‌شود و دوره نقاهت ندارد.

زخم مقعدی یا شقاق مقعدی یا فیشر چیست؟

زخم مقعدی (Anal Fissure) که در پزشکی با نام شقاق مقعدی شناخته می‌شود، به ایجاد یک پارگی یا ترک در پوست و مخاط داخلی کانال مقعد گفته می‌شود. این زخم معمولاً در اثر فشار بیش از حد هنگام دفع مدفوع ایجاد می‌شود و باعث درد، سوزش و خونریزی خواهد شد.

شقاق می‌تواند به دو شکل ظاهر شود:

شقاق حاد

• کمتر از 6 هفته از ایجاد آن گذشته است.
• زخم سطحی بوده و معمولاً با درمان‌های خانگی بهبود پیدا می‌کند.
• درد بیشتر هنگام دفع احساس می‌شود.

شقاق مزمن

• بیش از 6 تا 8 هفته ادامه دارد.
• زخم عمیق‌تر شده است.
• ممکن است همراه با زائده پوستی یا التهاب مزمن باشد.
• اغلب نیاز به درمان تخصصی دارد.

طبق تجربیات بیمارانی که به کلینیک ما مراجعه می‌کنند، فیشر یکی از شایع‌ترین علل درد شدید هنگام دفع مدفوع در بزرگسالان محسوب می‌شود.

علائم زخم مقعدی

تمامی علائمی که ناشی از زخم مقعد هستند نشانگر یک عارضه در بدن شما است. پس باید در اولین فرصت اقدام به درمان زخم مقعدی کنید تا هرچه زودتر این عارضه درمان شود. همانطور که قبلا گفتیم عدم درمان این بیماری زمینه ایجاد بیماری های مزمن را می سازد.

در ادامه این بخش برای شما به صورت کامل علائم زخم مقعدی را بیان می کنیم تا بهتر بتوانید این مشکل را متوجه شوید و به پزشک مراجعه کنید:

• درد شدید در هنگام دفع مدفوع: درد در ناحیه مقعد به طور شایع و معمول پس از دفع مدفوع رخ می دهد و این مشکل در قدم اول نمود پیدا می کند. طبق گزارش سازمان بهداشت جهانی اکثر بیمارانی که مقدشان زخم می شود به طور شایع وجود این عارضه را بعد از دفع مدفوع بیان کرده اند.
• خونریزی مقعد: بنا به وجود زخم ها یا شکاف های سطحی و عمیق در ناحیه مقعد ممکن است بدون هیچ دردی یا حتی با درد در هنگام دفع مدفوع خون مشاهده کنید. این مورد ممکن است روی دستمال توالت مشاهده شود یا در خود مدفوع و یا موقع آبکشی ناحیه مقعد باشد
• سوزش و خارش:  گاها مشاهده شده افرادی که به زخم مقعد دوچار شده اند با علائمی مانند سوزش و خارش به پزشک مراجعه کرده اند. البته باید یادآور شوم که این علائم ممکن است به سبب بیماری های نشیمنگاهی مانند بواسیر و فیشر باشد.
• توده یا برآمدگی: گاهی زخم می تواند به تشکیل یک توده کوچک منجر شود.
• احساس سنگینی:  این مورد بسیار نادر است و ممکن است در شرایط بسیار حساس و مزمن ایجاد شود. اما حتما وجود سنگینی در مقعد می تواند به خاطر شکاف ها و زخم ها در ناحیه مقعد باشد

جدول علائم شقاق مقعدی

آیا زخم مقعدی خطرناک است؟

برای پاسخ به این سوال در وحله اول باید گفت که اگر این زخم ها به درستی درمان نشوند، ممکن است عوارضی مانند عفونت یا تنگی مقعد را به همراه داشته باشند.

به این معنی که سیستم و ساختار بدن طور است که زخم ها با گذشت زمان خوب می شوند تا اینکه یک علت خاص یا بیماری خاصی در پی ایجاد این زخم نهفته باشد و زخم های مقعدی هم از این قائله مستثنی نیستند. پس پاسخ دقیق به این سوال این است که زخم‌مقعدی خطرناک نیست و اساسا علت زخم مقعد می تواند خطرناک باشد چراکه علل زخم مقعد شامل بیماری های جزئی، مزمن و خطرناک است

به نقل از سایت clevelandclinic :

Most anal fissures heal in a few days to weeks with a little self-care. But some anal fissures are more complicated and may resist healing.
بیشتر زخم‌های مقعدی (فیشر) با کمی مراقبت‌های خانگی، طی چند روز تا چند هفته بهبود می‌یابند؛ اما برخی از آن‌ها پیچیده‌تر هستند و ممکن است در برابر درمان مقاومت کنند.

• عفونت: زخم های عمیق یا مزمن می توانند به محلی برای رشد باکتری ها تبدیل شوند و نیاز به درمان های پیچیده تری داشته باشند.
• تنگی مقعد: زخم های مزمن می توانند باعث اسپاسم عضلات مقعد شوند که منجر به تنگی و درد بیشتر می شود.

عدم درمان زخم مقعد می تواند به مشکلات جدی تری مانند آبسه مقعدی یا حتی فیستول منجر شود. بنابراین، تشخیص زودهنگام و درمان مناسب بسیار مهم است به طور مثال یکی از موادیکه زخم مقعد را ایجاد می کند رابطه مقعدی می باشد و از جمله عوارض رابطه مقعدی می توان به بی اختیاری مدفوع اشاره کرد. همانطور که می بینید زخم مقعدی می تواند چند دلیل را داشته باشد پس عدم درمان این زخم ها می توانند مشکلات جدی تری را ایجاد کنند.

علت بوجود آمدن زخم در مقعد

بیماری های نشیمنگاهی یا مقعدی، دلیل اصلی علت به وجود آمدن زخم در مقعد هستند و به طور شایع این بیماری ها می توانند فرد را به زخم مقعد دوچار کنند چرا که یکی از علائم بیماری های مقعدی خونریزی مقعدی می باشد پس یکی از دلایل اصلی بروز عارضه زخم در مقعد می تواند بیماری های نشیمنگاهی باشد.

هرچند بیماری های گوارشی هم از علت های پدیدار شدن زخم در ناحیه مقعد است. مانند یبوست و اسهال مزمن که به صورت مکرر و ادامه دار باشد. همچنین بیماری های روده بزرگ مانند کرون و کولیت که در بلند مدت باعث ایجاد زخم مقعدی می شوند.

1. یبوست: یبوست یکی از علت های زخم است چرا که مدفوع سفت موقع دفع فشار زیادی به نواحی و پوست اراف مقعد می آورد و این فشار باعث ترک های کوچکی در مقعد می شود. که به اصطلاح به آن فیشر می گویند.
2. رابطه مقعدی: یکی از عوارض رابطه مقعدی زخم های مقعدی است که ناشی از فشار مضاعف در ناحیه مقعد است هرچند راهکارهایی برای درمان خانگی فیشر در اثر رابطه نیز راهکارهایی وجود دارد.
3. بیماری های گوارشی: بیماری هایی مانند بیماری کرون یا کولیت اولسراتیو می تواند باعث التهاب و زخم های مقعدی شود.
4. اسهال: اسهال حاوی مقداری اسید در مدفوع ایجاد می کند و اگر اسهال به صورت مزمن و ادامه دار باشد. بنا به اسید موجود در مدفوع در بلند مدت بافت روده و مقعد را تخریب می کند و باعث زخم در این نواحی می شود.
5. زایمان: بر اثر فشار زیاد روی عضلات تحتانی و پوست اطراف مقعد و سوراخ مقعدی ممکن است زخم مقعدی در بارداری ایجاد شود.
6. عفونت های مقعدی: عفونت هایی مانند هرپس می تواند مسبب ایجاد زخم های دردناک باشد
7. داروها و مکمل های پزشکی: بعضا بنا به حساسیت هایی که در اغلب داروها قابل مشاهده است ممکن است بعضی افراد به انواع داروها حساسیت نشان دهند و این موضوع باعث زخم در ناحیه مقعدشان بشود.
8. استرس و نگرانی: ساختار مغز طور برنامه ریزی شده است که می تواند بر روی تمام اعضای بدن تسبط و تاثیر داشته باشد به همین سبب مشکلات روانی و نگرانی ها هم باعث زخم در مقعد می شوند.
9. رژیم غذایی نامناسب: بعضی از غذاها تاثیر منفی بر روی گوارش می گذارند و بنا به همین حساسیت زخم مقعدی ایجاد می شود.
10. مشکلات مادرزادی: این موضوع بسیار نادر است. اما به نقل از سازمان جهانی بهداشت (WHO) این موضوع در برخی از کشورها گزارش شده است

درمان زخم مقعدی یا فیشر

درمان زخم مقعدی بسته به شدت زخم، زمان شروع علائم و پاسخ بیمار به روش‌های درمانی متفاوت است. اگر فرد در مراحل اولیه به پزشک مراجعه کند، اغلب می‌توان بدون جراحی و با روش‌های ساده‌تر بیماری را کنترل کرد. هدف اصلی درمان، کاهش درد، ترمیم بافت آسیب‌دیده و پیشگیری از عود مجدد زخم است. با پیشرفت علم پزشکی، روش‌های متنوعی برای درمان این عارضه دردناک به کار گرفته می‌شود. در ادامه، شش روش موثر برای درمان زخم مقعد را معرفی می‌کنیم:

1. درمان خانگی
2. درمان دارویی و پمادهای موضعی
3. درمان با لیزر
4. تزریق بوتاکس
5. جراحی زخم مقعدی
6. درمان ترکیبی (استفاده همزمان از چند روش)

درمان زخم مقعدی در خانه

درمان خانگی زخم مقعدی به‌ویژه در مراحل ابتدایی بیماری می‌تواند موثر و مفید واقع شود. در این روش هدف اصلی، کاهش تحریک‌پذیری پوست و کمک به ترمیم بافت آسیب‌دیده است. حمام نشیمن با آب ولرم، پرهیز از دستمال خشک، مصرف مایعات فراوان و خوراکی‌های حاوی فیبر، از اصلی‌ترین اقدامات خانگی محسوب می‌شوند. بهداشت مناسب ناحیه مقعد، پیشگیری از یبوست و کاهش فشار حین دفع از اصول مهم در درمان خانگی زخم مقعد هستند. توجه داشته باشید که این روش‌ها در زخم‌های مزمن یا عمیق کافی نیستند و فقط در زخم‌های سطحی و حاد پاسخگو خواهند بود. درمان خانگی زخم مقعدی بیشتر برای موارد حاد و ابتدایی کاربرد دارد. این روش‌ ها را در درمان خانگی شقاق مقعدی مطالعه کنید.

درمان زخم با لیزر

درمان با لیزر یکی از روش‌های نوین و غیرتهاجمی برای برطرف‌کردن زخم‌های مزمن و مقاوم مقعدی به شمار می‌رود. این روش با استفاده از انرژی لیزر، بافت مرده و ملتهب را با دقت بالا حذف کرده و روند ترمیم زخم را تسریع می‌بخشد. مزیت اصلی درمان با لیزر در مقایسه با جراحی سنتی، کاهش درد پس از عمل، نیاز نداشتن به بستری طولانی و بازگشت سریع به زندگی روزمره است. همچنین خطر عوارضی مانند بی‌اختیاری یا عفونت بسیار کمتر است. به همین دلیل، درمان با لیزر در سال‌های اخیر محبوبیت زیادی بین بیماران و پزشکان پیدا کرده و در کلینیک‌های تخصصی مانند کلینیک پیکاطب به‌صورت روزانه انجام می‌شود.

درمان با لیزر زخم مقعدی مزایای زیادی نسبت به جراحی سنتی دارد. از جمله:

1. بدون نیاز به برش و بخیه
2. کم‌خون‌ریزی‌ترین روش درمانی زخم مقعدی
3. کاهش چشمگیر درد نسبت به عمل جراحی
4. دوره نقاهت بسیار کوتاه (اغلب فقط چند روز)
5. امکان بازگشت سریع به فعالیت‌های روزمره
6. ریسک بسیار پایین عفونت یا آسیب به عضلات مقعد
7. نیاز نداشتن به بیهوشی عمومی؛ معمولا با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود
8. درمان سرپایی و بدون بستری شدن در بیمارستان
9. مناسب برای بیمارانی که نمی‌خواهند تحت جراحی سنتی قرار بگیرند

درمان دارویی و پمادهای موضعی

یکی از رایج‌ترین روش‌ها برای کنترل و تسکین علائم زخم‌های نشیمنگاهی، استفاده از داروهای موضعی و خوراکی است. درمان دارویی و پمادهای موضعی معمولا برای کاهش درد، التهاب و تسریع روند ترمیم بافت تجویز می‌شوند. پمادهایی مثل نیتروگلیسیرین و دیلتیازم باعث شل شدن عضلات ناحیه مقعد و بهبود خون‌رسانی می‌شوند، درحالی‌که پماد لیدوکائین نقش بی‌حس‌کننده موضعی دارد و درد را سریعا کاهش می‌دهد. همچنین پماد زینک اکساید یک لایه محافظ روی پوست ایجاد می‌کند و از آسیب بیشتر جلوگیری می‌کند. در کنار این‌ها، استفاده از ملین‌های خوراکی برای دفع آسان و بدون فشار نیز در برنامه درمان دارویی و پمادهای موضعی توصیه می‌شود.

برای درمان دارویی و پمادهای موضعی زخم مقعد، پزشک معمولا ترکیبی از داروهای زیر را تجویز می‌کند:

• پماد نیتروگلیسیرین: شل‌کننده عضله مقعد و افزایش‌دهنده جریان خون ناحیه
• پماد دیلتیازم: مشابه نیتروگلیسیرین با عوارض کمتر، مناسب برای درمان بلندمدت
• پماد لیدوکائین: بی‌حس‌کننده موضعی برای تسکین فوری درد
• پماد زینک اکساید: محافظت از پوست اطراف زخم و پیشگیری از تحریک
• پماد هیدروکورتیزون: کاهش‌دهنده التهاب (معمولا برای مدت محدود استفاده می‌شود)
• ملین‌های خوراکی (مثل لاکتولوز، پلی‌اتیلن گلایکول): برای پیشگیری از یبوست و کاهش فشار هنگام دفع
• شیاف یا پماد آنتی‌هموروئید: اگر زخم همراه با هموروئید باشد می توانید از این پماد استفاده کنید. همینطور شیاف ویتامین ای مقعدی هم برای زخم های این ناحیه مفید است
• آنتی‌بیوتیک خوراکی یا موضعی: فقط در صورت وجود عفونت زخم

درمان‌های تزریقی (بوتاکس)

در برخی بیماران که زخم مقعدی به درمان دارویی پاسخ نداده و یا عضله اسفنکتر آنها دچار اسپاسم شدید است، تزریق بوتاکس می‌تواند راهکار مناسبی باشد. درمان‌های تزریقی مانند بوتاکس باعث شل شدن عضله اسفنکتر داخلی می‌شود، که این امر به بهبود جریان خون ناحیه و ترمیم زخم کمک می‌کند. بوتاکس معمولا به صورت سرپایی انجام می‌شود و طی چند روز تا چند هفته اثر آن نمایان خواهد شد. این روش برای افرادی که نمی‌توانند تحت عمل جراحی قرار بگیرند یا از آن هراس دارند، گزینه‌ای بسیار موثر و کم‌عارضه است. همچنین درمان‌های تزریقی برای زخم‌های مزمن بدون نیاز به برش یا زخم جدید، راهکاری ایمن به‌شمار می‌روند.

جراحی زخم مقعدی

جراحی زخم مقعدی معمولا زمانی توصیه می‌شود که سایر درمان‌ها موثر نبوده یا زخم وارد مرحله مزمن شده باشد. یکی از رایج‌ترین روش‌ها در این زمینه، اسفنکتروتومی داخلی جانبی (LIS) است که در آن بخشی از عضله داخلی مقعد برش داده می‌شود تا فشار ناحیه کاهش یابد. این کار باعث بهبود خون‌رسانی و تسریع ترمیم زخم خواهد شد. در موارد خاص ممکن است از روش‌هایی مثل ترمیم فلپی (Flap surgery) یا جراحی همزمان با برداشتن فیستول یا آبسه نیز استفاده شود. جراحی زخم مقعد اگر توسط پزشک متخصص نشیمنگاه در مرکز مجهز انجام شود، نتایج رضایت‌بخشی داشته و احتمال بازگشت بیماری را به حداقل می‌رساند.

جراحی زخم مقعدی آخرین راهکار درمانی است که برای موارد مزمن و مقاوم به درمان استفاده می‌شود. ویژگی‌های این روش عبارتند از:

• دوره نقاهت طولانی‌تر نسبت به لیزر و درمان‌های دیگر (گاه تا چند هفته)
• احتمال درد قابل توجه بعد از عمل
• خون‌ریزی در روزهای اول پس از جراحی
• نیاز به استراحت کامل در روزهای ابتدایی
• احتمال بی‌اختیاری موقت در برخی بیماران (بسته به نوع جراحی و تجربه جراح)
• ریسک عفونت و التهاب در صورت عدم رعایت مراقبت‌های بهداشتی
• نیاز به پیگیری و معاینه‌های منظم پس از عمل
• مناسب برای زخم‌های عمیق، مزمن یا همراه با سایر بیماری‌های مقعدی مثل فیستول و آبسه

عوارض درمان نکردن زخم مقعدی

زخم مقعدی اگر به موقع درمان نشود، می‌تواند با عوارض متعددی همراه باشد که روند بهبودی بیمار را به تاخیر می‌اندازند و کیفیت زندگی را کاهش می‌دهند. یکی از شایع‌ترین عوارض زخم مقعد، عفونت است؛ زخم‌های باز در ناحیه مقعد می‌توانند محیطی مناسب برای رشد باکتری‌ها فراهم کنند و منجر به عفونت‌های موضعی یا حتی سیستمیک شوند. در موارد شدید، آسیب به عضلات اسفنکتر مقعدی ممکن است باعث بی اختیاری مدفوع شود، هرچند این عارضه نادر است.

از سوی دیگر، تنگی مقعد یکی دیگر از پیامدهای زخم‌های مزمن است که به دلیل التهاب مداوم و اسپاسم عضلات ایجاد می‌شود. در صورتی که زخم‌ها درمان نشوند، احتمال تشکیل آبسه مقعدی نیز وجود دارد؛ وضعیتی دردناک که نیاز به مداخله پزشکی دارد. همچنین، شدت درد ناشی از زخم مقعدی می‌تواند از حالت خفیف تا بسیار شدید متغیر باشد و در صورت مزمن شدن، بر سلامت روان فرد نیز تاثیر بگذارد. توجه به این عوارض و درمان به موقع، نقش کلیدی در پیشگیری از مشکلات جدی‌تر دارد.

• عفونت: زخم های باز مقعد می تواند به عفونت های باکتریایی منجر شود.
• بی اختیاری مدفوع: در موارد نادر، آسیب های شدید به عضلات مقعد می تواند باعث بی اختیاری مدفوع شود.
• تنگی مقعد: زخم های مزمن می توانند باعث اسپاسم و تنگی مقعد شوند.
• آبسه مقعدی: زخم هایی که بهبود نمی یابند ممکن است به آبسه تبدیل شوند.
• تفاوت درد: درد می تواند از خفیف  تا شدید متغیر باشد و به مرور بدتر شود.

• عارضه / ریسک	توضیحات	شدت	اقدام / پیشگیری
  عفونت	ریسک بالای عفونت با زخم‌های باز	بالا	رعایت بهداشت
  بی‌اختیاری مدفوع	آسیب به عضلات مقعد	کم	درمان به موقع
  تنگی مقعد	اسپاسم و تنگ شدن مقعد	متوسط	پیشگیری از یبوست
  آبسه مقعدی	زخم‌های بهبود نیافته	متوسط	مراجعه به پزشک
  تفاوت درد	درد از خفیف تا شدید	متغیر	استفاده از مسکن‌ها

جمع بندی

زخم مقعدی یک مشکل شایع است که می تواند باعث ناراحتی و درد شدید شود، اما با درک صحیح از علائم و علل، می توان به درمان آن پرداخت. از علائمی مانند درد شدید هنگام دفع  تا خونریزی مقعدی، تشخیص و درمان به موقع می تواند تفاوت زیادی ایجاد کند. درمان های خانگی مانند حمام نشیمنگاهی می تواند به تسکین موقت کمک کند، اما برای موارد پیچیده تر، مراجعه به متخصص لازم است.

کلینیک پیکاطب با ارائه خدمات پیشرفته در زمینه درمان بیماری های مقعدی، از جمله درمان سریع بواسیر و فیستول مقعدی، می تواند گزینه ای ایده آل برای بهبودی باشد. پیشگیری از یبوست، مراقبت از سلامت گوارشی و آگاهی از عوارض رابطه مقعدی می تواند از بروز این عارضه جلوگیری کند.