عفونت واژن چیست؟ | علل، علائم و روش های درمانی

عفونت واژن یکی از شایع ترین مشکلات در میان زنان است که می تواند با علائمی مانند خارش، سوزش و ترشحات غیرطبیعی همراه باشد. این عفونت ممکن است به دلایلی مانند رشد بیش از حد باکتری ها، قارچ ها یا حتی عوامل ویروسی ایجاد شود. شناخت علائم و انواع عفونت واژینال به پیشگیری و درمان سریع تر این مشکل کمک می کند.

عفونت واژن چیست؟

عفونت واژن که با نام عفونت واژینال یا واژینیت هم شناخته می شود، به هرگونه التهاب و برهم خوردن تعادل طبیعی باکتری ها و قارچ های داخل واژن گفته می شود. این مشکل با نشانه هایی مانند ترشح غیر عادی، خارش، سوزش و در بسیاری از موارد بوی نامطبوع همراه است و یکی از شایع ترین دلایل مراجعه زنان به پزشک متخصص زنان به شمار می رود.

بر اساس اطلاعات منتشر شده در clevelandclinic.org، یکی از مراکز درمانی و دانشگاهی معتبر آمریکا:

Bacterial vaginosis is the most common vaginal problem for women ages 15 to 44.

واژینور باکتریایی رایج ترین مشکل واژن در زنان 15 تا 44 سال است.

این جمله به روشنی نشان می دهد که واژینوز باکتریایی، یکی از انواع عفونت واژینال، در میان زنان سنین باروری چه اندازه گسترده است. البته عفونت واژن تنها یک بیماری نیست بلکه چتری است که چند نوع بیماری متفاوت زیر آن جای می گیرد؛ از عفونت باکتریایی گرفته تا عفونت قارچی و عفونت انگلی به نام تریکومونیازیس. تشخیص درست نوع عفونت، نخستین و مهم ترین گام برای رسیدن به درمان مناسب است، چرا که هر کدام از این عفونت ها با داروهای متفاوتی درمان می شوند و درمان اشتباه نه تنها مشکل را حل نمی کند بلکه می تواند آن را پیچیده تر هم بکند.

علائم عفونت واژن

نشانه های عفونت واژینال بسته به نوع عامل ایجادکننده آن، تفاوت های قابل توجهی با هم دارند. با این حال چند نشانه مشترک وجود دارد که در بیشتر انواع این عفونت دیده می شود:

• تغییر رنگ، غلظت یا میزان ترشحات واژن
• خارش و سوزش در ناحیه واژن و فرج
• درد یا ناراحتی هنگام رابطه جنسی
• سوزش هنگام دفع ادرار
• قرمزی و تورم پوست اطراف واژن

لازم به یادآوری است که هر نوع ترشح واژن نشانه بیماری نیست. واژن به طور طبیعی مقداری ترشح شفاف یا سفید کم رنگ و بدون بوی تند تولید می کند که در طول چرخه قاعدگی، از نظر غلظت و میزان تغییر می کند. آن چه باید به آن توجه بیشتری شود، تغییر ناگهانی رنگ، بافت یا بوی ترشحات نسبت به حالت عادی هر فرد است، نه وجود ترشح به تنهایی.

برای تشخیص دقیق تر نوع عفونت، توجه به ویژگی های ترشحات نقش زیادی دارد. جدول زیر تفاوت اصلی میان سه نوع رایج عفونت واژن را نشان می دهد:

این جدول تنها یک راهنمای کلی است. تشخیص قطعی نوع عفونت باید توسط پزشک و از طریق معاینه یا آزمایش انجام شود، چون نشانه ها می توانند با هم همپوشانی داشته باشند.

شناخت علائم عفونت واژن در مراحل اولیه بسیار مهم است. هرچه عفونت زودتر شناسایی و درمان شود، احتمال بهبودی سریع تر و جلوگیری از عوارض طولانی مدت بیشتر خواهد بود. توصیه می شود در صورت مشاهده هر یک از علائم، به پزشک مراجعه کنید.

علائم عفونت واژینال به نوع عفونت بستگی دارد اما توجه به این علائم می تواند به تشخیص درست کمک کند:

1. ترشحات غیر طبیعی می تواند نشانه ای از عفونت واژینال باشد که اغلب با بو یا رنگ متفاوت همراه است.
2. خارش شدید در ناحیه واژن می تواند نشان دهنده عفونت قارچی یا باکتریایی باشد.
3. سوزش هنگام ادرار ممکن است نشانه ای از عفونت واژینال باشد که نیاز به توجه دارد.
4. درد در حین رابطه جنسی می تواند از علائم عفونت واژینال باشد که باید بررسی شود.
5. تورم یا قرمزی در ناحیه واژن یا لبه های آن می تواند از نشانه های عفونت واژینال باشد.

انواع عفونت واژن

سه دسته اصلی از عفونت واژن شناخته شده است. نخست، عفونت باکتریایی واژن یا واژینوز باکتریایی که زمانی رخ می دهد که تعادل میان باکتری های مفید و مضر داخل واژن به هم بخورد. دوم، عفونت قارچی واژن که در بیشتر موارد به دلیل رشد بیش از حد قارچی به نام کاندیدا آلبیکنس ایجاد می شود. سوم، تریکومونیازیس که یک عفونت انگلی و از نوع بیماری های منتقله از راه جنسی است.

نکته ای که باید به آن توجه کرد این است که واژینوز باکتریایی، برخلاف تصور رایج، یک بیماری مقاربتی نیست، هرچند فعالیت جنسی می تواند احتمال بروز آن را افزایش دهد.

عفونت باکتریایی واژن (واژینوز باکتریایی)

عفونت باکتریایی واژینال زمانی ایجاد می شود که باکتری های مفید به نام لاکتوباسیل کاهش پیدا می کنند و در مقابل، باکتری های بی هوازی رشد بیشتری پیدا می کنند.

طبق توضیح mayoclinic.org:

It happens when natural bacteria levels are out of balance

این بیماری زمانی رخ می‌دهد که تعادل میزان طبیعی باکتری ها بهم بخورد.

این عدم تعادل می تواند از عواملی مانند شست وشوی داخل واژن، استفاده از صابون های معطر یا حتی تغییرات هورمونی ناشی شود.

نشانه اصلی این نوع عفونت، ترشح خاکستری یا سفید رنگ همراه با بویی است که در بیشتر موارد آن را به بوی ماهی تشبیه می کنند و همچنین می‌تواند یکی از دلایل خارش واژن باشد. جالب اینجاست که نزدیک به نیمی از افرادی که به این عفونت مبتلا می شوند، هیچ نشانه ای را تجربه نمی کنند و ممکن است بیماری بدون تشخیص باقی بماند.

عفونت قارچی واژن در دختران

بسیاری تصور می کنند عفونت قارچی واژن تنها در زنانی که فعالیت جنسی دارند رخ می دهد، اما این باور درست نیست. عفونت قارچی واژن در دختران، حتی در سنین نوجوانی و پیش از بلوغ، ممکن است دیده شود، هرچند شیوع آن در این گروه سنی کمتر از زنان بزرگسال است.

از مهم ترین دلایل بروز عفونت قارچی واژن در دختران می توان به این موارد اشاره کرد:

• مصرف آنتی بیوتیک که باعث از بین رفتن باکتری های مفید واژن می شود
• بالا بودن قند خون یا ابتلا به دیابت کنترل نشده
• ضعف سیستم ایمنی بدن
• رعایت نکردن بهداشت فردی یا برعکس، شست وشوی بیش از حد و استفاده از محصولات معطر
• پوشیدن لباس زیر تنگ و غیر نخی که رطوبت را در ناحیه تناسلی نگه می دارد

در این گروه سنی هم، مانند بزرگسالان، تشخیص دقیق و مراجعه به پزشک متخصص کودکان و نوجوانان یا متخصص زنان اهمیت زیادی دارد؛ چون خوددرمانی بدون تشخیص درست می تواند مشکل را پیچیده تر کند.

عفونت واژن و بوی بد آن

یکی از نگران کننده ترین نشانه های عفونت واژینال برای بسیاری از افراد، تغییر بوی طبیعی بدن است. واژن به طور طبیعی بویی ملایم دارد که از فردی به فرد دیگر متفاوت است، اما زمانی که این بو به طور ناگهانی تغییر کند و شبیه بوی ماهی یا بویی تند و نامطبوع شود، در بیشتر موارد نشانه ای از واژینوز باکتریایی یا در برخی موارد تریکومونیازیس است.

عوامل غیر عفونی هم می توانند بر بوی ناحیه تناسلی اثر بگذارند، مانند تعریق زیاد، نوع تغذیه، دوران قاعدگی یا حتی نوع پارچه لباس زیر. به همین دلیل، بوی بد به تنهایی دلیل قطعی برای عفونت نیست، اما در کنار نشانه های دیگر مانند خارش یا تغییر رنگ ترشحات، باید جدی گرفته شود.

ترشحات پنیری واژن

ترشحات پنیری واژن معمولا نشانه ای از عفونت قارچی واژن هستند. این ترشحات به رنگ سفید و با قوامی مشابه پنیر دیده می شوند و ممکن است با خارش و سوزش همراه باشند. عوامل مختلفی مانند تغییرات هورمونی، مصرف آنتی بیوتیک ها و سیستم ایمنی ضعیف می توانند باعث بروز این نوع عفونت شوند.

علائم همراه با ترشحات پنیری واژن معمولا شامل خارش شدید در ناحیه تناسلی، التهاب و قرمزی واژن و سوزش هنگام ادرار است. این علائم ممکن است به مرورزمان شدیدتر شوند و در برخی موارد زندگی روزمره فرد را مختل کنند.

برای درمان ترشحات پنیری واژن معمولا از داروهای ضدقارچ مانند کرم های موضعی یا شیاف های واژینال استفاده می شود. بهتر است پیش از شروع هر درمانی، با پزشک مشورت شود تا از تشخیص صحیح و درمان مؤثر اطمینان حاصل گردد ترشحات پنیری واژن اغلب نشانه ای از عفونت قارچی واژن است. این ترشحات می توانند:

1. بدون بو باشند.
2. همراه با خارش و سوزش باشند که می تواند ناراحت کننده باشد.
3. در شرایط مختلفی مانند تغییرات هورمونی، استرس یا پس از مصرف آنتی بیوتیک ها ظاهر شوند.

درمان ترشحات پنیری واژن معمولا شامل استفاده از داروهای ضد قارچ مانند کرم ها یا قرص های واژینال است. همچنین، روش های خانگی مانند استفاده از ماست یا سرکه سیب ممکن است به کاهش علائم کمک کند.

• ترشحات پنیری واژن معمولا نشانه ای از عفونت قارچی است که بی بو هستند.
• خارش و سوزش می تواند با ترشحات پنیری واژن همراه باشد و نیاز به درمان دارد.
• تغییرات هورمونی می تواند منجر به ایجاد ترشحات پنیری واژن شود.
• استرس به عنوان یک عامل محرک برای ترشحات پنیری واژن شناخته می شود.
• مصرف آنتی بیوتیک ها می تواند باعث بروز ترشحات پنیری واژن شود.

علل و عوامل خطر عفونت واژن

عوامل زیادی می توانند زمینه را برای بروز عفونت واژن فراهم کنند. برخی از مهم ترین آن ها عبارتند از:

• مصرف آنتی بیوتیک های وسیع الطیف که تعادل باکتریایی واژن را برهم می زنند
• تغییرات هورمونی در دوران بارداری، یائسگی یا مصرف قرص های ضدبارداری
• دیابت کنترل نشده
• ضعف سیستم ایمنی بدن
• شست وشوی داخل واژن یا استفاده از اسپری ها و صابون های معطر
• پوشیدن لباس زیر نایلونی یا تنگ که تهویه هوا را کاهش می دهد
• رابطه جنسی محافظت نشده با شریک جدید یا چند شریک جنسی
• استرس و خستگی طولانی مدت
• تغییر PH طبیعی واژن در دوران قاعدگی یا بعد از رابطه جنسی بدون محافظت

هیچ کدام از این عوامل به تنهایی تضمین کننده بروز عفونت نیست، اما ترکیب چند مورد از آن ها احتمال ابتلا را افزایش می دهد.

درمان عفونت واژن

پیش از شروع هر درمانی، پزشک برای تشخیص نوع دقیق عفونت از روش هایی مانند معاینه بالینی، بررسی میزان اسیدی بودن واژن و مشاهده نمونه ترشحات زیر میکروسکوپ استفاده می کند. در برخی موارد نیز نمونه برداری و ارسال آن به آزمایشگاه برای شناسایی دقیق باکتری، قارچ یا انگل عامل بیماری لازم است. این مرحله تشخیصی، هرچند ممکن است کمی زمان بر باشد، از تجویز دارو بدون دلیل مشخص جلوگیری می کند و احتمال موفقیت درمان را بالا می برد.

نخستین قدم در درمان عفونت واژن، تشخیص درست نوع آن است. از آن جا که علائم عفونت باکتریایی، قارچی و انگلی می توانند شبیه به هم باشند، خوددرمانی بدون تشخیص دقیق در بسیاری از موارد نتیجه ای در بر ندارد یا حتی می تواند مشکل را پیچیده تر کند.

در حالت کلی، درمان عفونت واژن بر اساس نوع آن به این شکل انجام می شود:

بهترین قرص برای عفونت واژن

پرسشی که بسیاری از افراد در جست وجوی اینترنتی خود مطرح می کنند این است که بهترین قرص برای عفونت واژینال کدام است. پاسخ کوتاه این است که هیچ قرص واحدی برای تمام انواع عفونت واژینال مناسب نیست و انتخاب دارو باید بر اساس نوع عفونت و تشخیص پزشک انجام شود.

قرص متروماکس برای عفونت واژن

متروماکس یکی از نام های تجاری شناخته شده قرص مترونیدازول است، آنتی بیوتیکی که برای درمان واژینوز باکتریایی و تریکومونیازیس واژینال تجویز می شود. این دارو در دسته داروهای ضدمیکروبی نیتروایمیدازول قرار دارد و با متوقف کردن رشد باکتری ها و انگل های خاص عمل می کند. نکته مهم این است که متروماکس برای عفونت قارچی واژن داروی مناسبی نیست و مصرف آن در این نوع عفونت نتیجه ای در بر نخواهد داشت.

این دارو به شکل قرص خوراکی، ژل واژینال و شیاف در دسترس است و باید تنها با نسخه پزشک و طبق دوز و مدت زمانی که پزشک تعیین می کند مصرف شود.

قرص فنازومکس برای عفونت واژن

نکته ای که در مورد قرص فنازومکس باید به آن دقت کرد این است که این دارو، برخلاف تصور برخی افراد، یک آنتی بیوتیک یا ضدقارچ نیست. فنازومکس در واقع نام تجاری فنازوپیریدین است، دارویی که تنها برای تسکین موقت درد و سوزش ناشی از تحریک مجاری ادراری استفاده می شود. این دارو باکتری یا قارچ عامل عفونت را از بین نمی برد و تنها احساس سوزش هنگام دفع ادرار را کاهش می دهد.

به همین دلیل، استفاده از فنازومکس به عنوان درمان اصلی عفونت واژن اشتباه رایجی است. این دارو می تواند در کنار درمان اصلی و برای کاهش ناراحتی موقت به کار رود، اما جایگزین آنتی بیوتیک یا ضدقارچ مناسب برای درمان ریشه ای عفونت نیست.

علاوه بر این دو دارو، بسته به نوع عفونت، پزشک ممکن است داروهایی مانند فلوکونازول، کلوتریمازول، آزیترومایسین یا داکسی سایکلین را نیز تجویز کند. تعیین دوز دقیق و مدت زمان مصرف هر یک از این داروها، به طور کامل به تشخیص پزشک بستگی دارد و توصیه نمی شود این داروها بدون نسخه و بر اساس تجربه دیگران خریداری و مصرف شوند.

برای عفونت واژن چی خوبه؟

تعادل میکروبی واژن تا حد زیادی به وجود باکتری های مفید به نام لاکتوباسیل وابسته است. این باکتری ها با تولید اسید لاکتیک، سطح PH واژن را در محدوده اسیدی و نامناسب برای رشد باکتری های مضر و قارچ ها نگه می دارند. هر عاملی که این تعادل را برهم بزند، از جمله شست وشوی داخل واژن یا مصرف بی رویه آنتی بیوتیک، زمینه را برای رشد میکروارگانیسم های مضر فراهم می کند. به همین دلیل، بسیاری از توصیه های مربوط به سبک زندگی سالم برای واژن، در واقع به حفظ همین تعادل طبیعی برمی گردند.

در کنار درمان دارویی، مراقبت های روزانه نقش مهمی در بهبود سریع تر و پیشگیری از بازگشت عفونت واژن دارد. نکاتی که در این زمینه مفید شناخته می شوند شامل موارد زیر است:

• پوشیدن لباس زیر نخی و اجتناب از پارچه های مصنوعی و تنگ
• خشک نگه داشتن ناحیه تناسلی بعد از حمام یا شنا
• اجتناب از شست وشوی داخل واژن و استفاده از اسپری یا صابون های معطر
• مصرف ماست ساده و پروبیوتیک دار به عنوان بخشی از رژیم غذایی روزانه
• محدود کردن مصرف قند و شیرینی در دوره هایی که عفونت قارچی عود می کند
• تعویض منظم لباس زیر و لباس شنای خیس

این نکات جایگزین درمان دارویی نیستند، اما می توانند به کاهش شدت علائم و پیشگیری از بازگشت مشکل کمک زیادی بکنند.

درمان عفونت واژن در خانه

جست وجوی درمان خانگی برای عفونت واژن یکی از رایج ترین رفتارهایی است که به دلیل خجالت از مراجعه به پزشک انجام می شود. با این حال، به گفته کلینیک مایو، روش هایی مانند قرار دادن شیاف بوراکس، سیر، آب اکسیژنه رقیق شده یا روغن درخت چای داخل واژن، مورد مطالعه کافی قرار نگرفته اند و پزشکان توصیه می کنند به جای این روش ها، برای درمان به پزشک عمومی یا متخصص زنان مراجعه شود.

نکته مهم تر این است که برخی از این روش های خانگی، به ویژه وارد کردن مواد اسیدی یا محرک داخل واژن، می توانند به جای درمان، باعث تحریک بیشتر یا سوختگی بافت حساس واژن شوند. به همین دلیل، مراقبت های خانگی ایمن باید محدود به مواردی مانند رعایت بهداشت، پوشیدن لباس مناسب و پرهیز از مواد معطر باشد، نه درمان های خودسرانه که ماده ای را داخل واژن قرار می دهند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

بیشتر موارد عفونت واژینال با درمان ساده و به موقع برطرف می شوند، اما در برخی شرایط، نادیده گرفتن نشانه ها یا تاخیر در مراجعه به پزشک می تواند خطر عوارضی مانند گسترش عفونت به رحم و لوله های رحمی را افزایش دهد. برخی نشانه ها هشدار دهنده هستند و نیاز به مراجعه سریع تر به پزشک را نشان می دهند:

• تب، لرز یا درد شدید در ناحیه لگن همراه با علائم عفونت واژینال
• تغییر ناگهانی و غیر معمول ترشحات نسبت به دفعات قبلی عفونت
• ادامه دار شدن علائم بعد از یک دوره کامل درمان بدون نسخه
• بروز عفونت در دوران بارداری
• داشتن شریک جنسی جدید یا چند شریک جنسی همراه با علائم جدید
• عفونت های مکرر بیش از چهار بار در سال

در هر یک از این موارد، تشخیص و درمان توسط پزشک، نسبت به هرگونه خوددرمانی، انتخاب ایمن تر و موثرتری است.

راه های پیشگیری از عفونت واژن

پیشگیری از عفونت واژن همیشه ساده تر و کم هزینه تر از درمان آن است و در بیشتر موارد نیاز به تغییرات پیچیده یا پرهزینه ندارد، بلکه بیشتر بر رعایت چند عادت ساده روزانه استوار است. نکته کلیدی این است که این عادت ها باید همواره و نه فقط در دوره ابتلا به عفونت رعایت شوند تا اثر پیشگیرانه واقعی داشته باشند. رعایت نکات زیر می تواند خطر ابتلا را تا حد زیادی کاهش دهد:

جمع بندی

عفونت واژن مشکلی شایع اما در بیشتر موارد قابل درمان است، به شرط آن که علت دقیق آن مشخص شود. علائمی مانند خارش، ترشح غیر عادی و بوی نامطبوع را نباید نادیده گرفت، چون درمان درست، به تشخیص دقیق نوع عفونت وابسته است، نه به انتخاب یک قرص معروف بر اساس جست وجوی اینترنتی. داروهایی مانند متروماکس یا فنازومکس هر کدام کاربرد مشخص و محدود خود را دارند و مصرف بی رویه آن ها بدون نسخه پزشک، ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد. بهترین مسیر برای رهایی از عفونت واژن، مراجعه به پزشک متخصص زنان، انجام معاینه یا آزمایش لازم و پیگیری دقیق دستور درمانی است.